Μαρλένα Πολιτοπούλου, Η Πηνελόπη των τρένων, εκδόσεις Μεταίχμιο

1965: Ο Στέλιος Καζαντζίδης φτάνει στον σταθμό του Μονάχου για να δώσει μια σειρά από συναυλίες σε όλη τη Γερμανία. Σε μια γωνιά του ίδιου σταθμού ο Στρατής Κοκκινίδης, ένας έλληνας μετανάστης, βρίσκεται νεκρός. Ο φόνος του δεν θα εξιχνιαστεί ποτέ.

Πενήντα χρόνια αργότερα, ο ερευνητής και σκιτσογράφος Παύλος Γ., ως οφειλή στον αστυνόμο πατέρα του, θα ασχοληθεί με την υπόθεση. Τα ίχνη θα τον οδηγήσουν στη Νάουσα, τόπο καταγωγής του Κοκκινίδη, και πίσω στα χρόνια της Κατοχής, για να ανακαλύψει ερωτικά μυστικά, δοσίλογους, λίρες, προδοσίες και επαναστάτες. Θα αφήσει για λίγο την αγαπημένη του τζαζ για να ακούσει τα τραγούδια του Στέλιου και θα ανταμειφθεί από την κόρη της Πηνελόπης των τρένων με είκοσι 45άρια δισκάκια. Και όταν όλα θα έχουν πια τελειώσει, ο κόσμος της μετανάστευσης δεν θα του είναι πια ξένος.

Ο ΗΡΩΑΣ

Ο Παύλος Γ. είναι αρχιτέκτονας με «γονίδια ντετέκτιβ», ο οποίος επί χρόνια συνεργαζόταν με την αστυνομία ως σκιτσογράφος και διατηρεί τον ρόλο του ειδικού συμβούλου του Τμήματος Ανθρωποκτονιών σε δύσκολες υποθέσεις. Ο πατέρας του, τέως διοικητής Ασφαλείας, του έχει αφήσει κληρονομιά το αρχείο του με μια σειρά από ανεξιχνίαστες υποθέσεις. Για μια ακόμα φορά ο Παύλος ανοίγει έναν φάκελο. Ο τίτλος του είναι «Η Πηνελόπη των τρένων».

Μου αρέσει η γραφή της Μαρλένας Πολιτοπούλου και το βιβλίο αυτό δε με απογοήτευσε. Καλή πλοκή που ξετυλίγεται σιγά σιγά, καθώς όλοι οι ήρωες είναι δυνητικοί ένοχοι. Εύστοχη περιγραφή της ελληνικής μετανάστευσης στη Γερμανία και του προφίλ του έλληνα gastarbeiter με πολλές αναφορές στην απολύτως σύγχρονη πραγματικότητα και στην Αθήνα των μεταναστών. Βιβλίο που διαβάζεται ευχάριστα χωρίς να είναι απλοϊκό.

Σκάρος: Η πρωτεύουσα της ενετοκρατούμενης Θήρας

Ο Σκάρος από το Μεροβίγλι

Ο εντυπωσιακός βράχος του Σκάρου, που προεξέχει δυναμικά, σαν να θέλει να ξεκολλήσει απο τα τοιχώματα της καλντέρας, αποτελεί ένα απο τα πλέον χαρακτηριστικά τοπόσημα της Σαντορίνης, απ’ όπου κι αν ατενίζει κανείς το μοναδικό αυτό σύμπλεγμα νησιών και ηφαιστείων. Μόνη εμφανής ανθρώπινη παρουσία το ξωκκλήσι της Θεοσκέπαστης, προς τη μεριά της καλντέρας. Κι όμως, ο τόπος αυτός κάποτε φιλοξενούσε μια πολύβουη πολιτεία…

Η ιστορία του Σκάρου αρχίζει το 1207, μετά την εδραίωση της ενετικής κατοχής στην Θήρα και την ένταξη του νησιού στο Δουκάτο του Αιγαίου. Στον φυσικά οχυρό βραχώδη όγκο επέλεξαν οι νέοι άρχοντες να ιδρύσουν την πρωτεύουσά τους: εκεί έκτισαν το δουκικό παλάτι, τον καθεδρικό ναό (ντόμο) και έδρα του καθολικού επισκόπου του νησιού, μοναστήρια και αρχοντικές κατοικίες. Στα 1480, το νησί παραδίδεται στον Ντομένικο Πιζάνι, γιό του δούκα της Κρήτης, ως προίκα για το γάμο του με την κόρη του δούκα της Νάξου, πριγκίπισσα Φιορέντζα. Οι περιγραφές των εορτασμών που συνόδευαν την παράδοση του Κάστρου περιλαμβάνουν πολύτιμες μαρτυρίες για την εικόνα της πόλης. Περίπου εκατό χρόνια αργότερα το Δουκάτο του Αιγαίου περνάει πλέον στην κατοχή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Ο Σκάρος υφίσταται μεγάλες καταστροφές από τον τρομερό σεισμό του 1650. Οι κάτοικοι αποφασίζουν τότε να εγκαταλείψουν το περιοριστικό και επικίνδυνο περιβάλλον του Κάστρου και τη δύσκολη ζωή που περιγράφουν πολλοί περιηγητές, και να ιδρύσουν νέο «μητροπολιτικό» κέντρο στα Φηρά. Η μετοίκηση ολοκληρώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, μετά τον περιορισμό του πειρατικού κινδύνου. Το 1850, στη θέση της παλιάς ακμάζουσας πολιτείας υπάρχουν μόνο τάφοι και ορνιθοτροφεία, γράφει ο περιηγητής Leycester.

Ο πρωταγωνιστικός ρόλος της κοινότητας του Σκάρου στην πνευματική ζωή του νησιού την περίοδο της ακμής του διαφαίνεται από το πλήθος και τη σημασία των μονών που ιδρύθηκαν εντός του Κάστρου. Από τις παλαιότερες είναι η μονή Δομηνικανών μοναχών της Αγίας Αικατερίνης της Σιέννας, που ιδρύθηκε στα 1595 από τον Μαρίνο Δαργέντα, γόνο του εκλατινισμένου κλάδου της βυζαντινής αυτοκρατορικής οικογένειας των Αργυρών. Έντονη υπήρξε και η δραστηριότητα του τάγματος των Ιησουϊτών, όπως αποδεικνύει η λειτουργία σχολείου στο Σκάρο. Υπήρχαν επίσης ορθόδοξοι ναοί όπως της Αγίας Ειρήνης και της Αγίας Θεοδοσίας μπροστά από την πύλη του Κάστρου καθώς και η μονή Αγίου Νικολάου, που ιδρύθηκε το 1651 από την εξελληνισμένη λατινική οικογένεια των Γκύζη. Σ΄ αυτές τις μονές, καθολικές και ορθόδοξες, υπηρέτησαν ως μοναχοί γόνοι επιφανών οικογενειών της Θήρας.

Μια ανέλπιστη εικόνα της πόλης λίγο πριν την εγκατάλειψή της μας δίδει ένα σχέδιο της συλλογής Thomas Hope (1788) που φυλάσσεται στο Μουσείο Μπενάκη . Ο οικισμός παρουσιάζεται ως ένα πυκνοδομημένο σύνολο με φρουριακό χαρακτήρα. Το συνεχές μέτωπο των σπιτιών με τα ολιγάριθμα και μικρά ανοίγματα δημιουργεί ισχυρό οχυρωματικό περίβολο, ο οποίος προστατεύει τον οικισμό προς την πλευρά της μόνης δυνατής πρόσβασης, την ανατολική. Οι πύλες «έκλειναν όταν υπήρχε φόβος εχθρικής εισβολής», μας πληροφορεί ο F. Richard (1642), ενώ για μεγαλύτερη ασφάλεια στην πύλη οδηγούσε κινητή, ξύλινη γέφυρα τα θεμέλια της οποίας διακρίνονται ακόμα.

Το σχέδιο της συλλογής του Thomas Hope (Μουσείο Μπενάκη) και η ερμηνεία του.

Στα λιγοστά ερείπια που απέμειναν από τις κατακρημνίσεις των βράχων βλέπει κανείς σήμερα κατάλοιπα από τοίχους, θόλους και στέρνες. Στα ερείπια αυτά ο χρόνος έχει σταματήσει στον 17ο αιώνα.

Το κείμενο της Κλαίρης Παλυβού, καθηγήτριας αρχιτεκτονικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, δημοσιεύτηκε στο  Santorini Guidebook 2012

  Εικόνα i Το Ημεροβίγλι όπως φαίνεται από τον Σκάρο

                                     

Εικόνα ii Το εκκλησάκι της Θεοσκέπαστης στην μπροστινή

           πλευρά του Σκάρου αγναντεύει την καλντέρα

Αφιέρωμα στη Σαντορίνη (Απόσπασμα)

Του Ηλία Βενέζη (1904-1973)

 [...]άξαφνα σιγανός, σιγανότατος ψίθυρος, ψαλμωδία κατανυκτική, φωνή ικέτις, μπερδεύοντας με τη φωνή της ερημίας και της θαλάσσης, έφτασε στ' αυτιά μας. Xείλη γυναικεία έψελναν ύμνους χριστιανικούς. Κάτω απ’ τα ερείπια του κάστρου των Φράγκων, η ταπεινή μελωδία της Ορθοδοξίας, βεβαίωση της συνέχειας της ανένδοτης, ώ τι συγκίνηση που ήταν!

Σαν αέρας βίαιος να μας έσεισε. Κάμαμε ακόμα λίγα βήματα. Και τότε πρόβαλε μπρος στα μάτια μας, όραμα θαμπωτικό, αλησμόνητο για πάντα, πάντα, άσπρο, πάλλευκο: η "Θεοσκέπαστη". Πάνω απ’ τα κρεμαστά νερά, στον άγριο βράχο, πάνω απ’ το ηφαίστειο.

Oι ύμνοι τώρα έρχονταν πιο καθαροί. Προχωρήσαμε, μπήκαμε στη Θεοσκέπαστη. Κατακάθαρο, γυμνό, κατάγυμνο ήταν το ξωκκλήσι, καθώς όλα τα ξωκκλήσια των Ελλήνων. Μοναχά ένα ξυλόγλυπτο, παλιό, παμπάλαιο τέμπλο με δυο όφεις. Και μπρος στο Ιερό, κάτω απ’ το φαγωμένο τέμπλο, γονατισμένες πάνω στις πλάκες, με σκυφτό κεφάλι, απορροφημένες στη δέησή τους, μόνες με τον εαυτό τους και με το Θεό, ξυπόλυτες, οι μαυροφορεμένες γυναίκες, που είχαμε δει από μακριά, έψελναν. H μια διάβαζε τα τροπάρια απ’ τη Σύνοψη, οι άλλες, οι αγράμματες, μουρμούριζαν μαζί της. Eίχαν ανάψει τα καντήλια, έξω ήταν το πέλαγο, τα "συστήματα των υδάτων"1 όλα ήταν κατάνυξη και ερημιά. Οι γυναίκες λέγαν την Aκολουθία του Μικρού Παρακλητικού Κανόνος:

"Προστασίαν και σκέπην ζωής εμής τίθημι σε, Θεογεννήτορ Παρθένε, συ με κυβέρνησον προς τον λιμένα σου". "Διάσωσον από κινδύνων τους δούλους σου, Θεοτόκε, ότι πάντες μετά Θεόν εις σε καταφεύγομεν".

Άκουσαν τα βήματά μας, μα ήταν σα να μην είμαστε, μήτε καν γύρισαν προς τα εμάς. Έτσι πάντα: σκυφτές, γονατισμένες, πνιγμένες στα μαύρα, ικέτιδες.

Μας συνεπήρε κ’ εμάς το μυστήριο, η κατάνυξη, γινήκαμε σε λίγο μαζί τους ένα, προσευχηθήκαμε κ’ εμείς για ό,τι αγαπούμε και για τους ανθρώπους.

Σαν τέλειωσε η παράκληση και οι γυναίκες σηκωθήκαν απ’ τις πλάκες, ωχρές, γαλήνη ήταν στο πρόσωπό τους πολλή. Μας τριγυρίσανε, είπαν τα δικά τους, είπαμε τα δικά μας. H μια είχε παιδί σκοτωμένο στον πόλεμο, η άλλη έχει γιο στο στρατό, η άλλη έχει γιο που ταξιδεύει στη θάλασσα. Κάθε χρονιά έχουνε τάμα να πάρουν βόλτα το νησί, με τα πόδια, ν’ ανάψουν τα καντήλια στα ξωκκλήσια. Έτσι και φέτος ξεκινήσανε. Με τα χαράματα πέσαν στο δρόμο απ’ τον Πύργο, ξυπόλυτες, κ’ η σκόνη σκέπαζε τα σκληρά, τυραγνισμένα πόδια τους. Tώρα, ύστερα απ’ τη χάρη της, μετά τη Θεοσκέπαστη, θ’ ανηφορίζαν για τ’ άλλα τα ξωκκλήσια, κατά τα δυτικά.

Bγάλανε απ’ το μπογαλάκι τους το γιόμα τους, ψωμί σταρένιο, τις μικροσκοπικές ντομάτες της Σαντορίνης, ψαράκια της τράτας τηγανητά. "Ήντλησαν" νερό απ᾿ τη μικρή στέρνα, νερό βρόχινο, μας φιλέψαν νερό και ψωμί. Δε θέλαμε να τους το στερήσουμε που το είχαν λιγοστό - το ψωμί και το νερό. Μα επιμείνανε να το πάρουμε κοιτάζοντάς μας παρακαλεστικά μες στα μάτια, σα να το γυρεύαν για χάρη.

"Tώρα μας ένωσε η Θεοσκέπαστη", είπαν.

Αποχαιρετιστήκαμε. Εμείς μείναμε να ζήσουμε λίγο ακόμα στη Θεοσκέπαστη, μια ακόμα ελληνική ώρα. Καθώς έβλεπα ν’ ανηφορίζουνε το, σκαλισμένο στο βράχο, μονοπάτι του Σκάρου οι μαυροφορεμένες, ξυπόλυτες γυναίκες της Σαντορίνης, πηγαίνοντας ν’ ανάψουν τα καντήλια στ’ άλλα εξωκλήσια, ικέτιδες για τα παιδιά τους, πεινασμένες, διψασμένες στην άνυδρη γη τους, -θυμήθηκα απότομα τη μακρινή μεγάλη πόλη, την πρωτεύουσα των Ελλήνων. Ώ, τι ξένη πόλη, ξεκομμένη απ’ τον κορμό της Ελλάδας, απληροφόρητη για τα βάσανά της, για την πικρία και την καρτερία της, αδιάφορη και αλαζών, αυτή η πόλη των Αθηνών!

Περιοδικό Νέα Εστία, τεύχ. 698 (1η Αυγούστου 1956)

                                         

70 χρονια απο τη λήξη του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου

Στις 9 Μαΐου 1945, πριν από 70 χρόνια, η ηττημένη Γερμανία, το Τρίτο Ράιχ, υπογράφει την άνευ όρων κατάπαυση πυρός, καθώς στο Βερολίνο εισέρχεται πρώτος και θριαμβευτής ο κόκκινος στρατός της Σοβιετικής Ένωσης. Σε αρκετές χώρες της Ευρώπης και φυσικά στη Ρωσία η ημέρα αυτη αποτελεί ημέρα ιστορικής μνήμης της νίκης των λαών εναντίον του ναζισμου. Για άλλη μια φορα το πέρας ενός παγκοσμίου πολέμου δεν αφορά τη χώρα μας. Στην Ελλάδα έχουμε επιλέξει να θυμόμαστε την κήρυξη του πολέμου κατα της φασιστικής Ιταλίας στις 28 Οκτωβρίου 1940 και τις νίκες του στρατού μας στο ελληνοαλβανικό μέτωπο. Κανείς δεν αναφέρεται στην απελευθέρωση της Ελλάδας απο τους Γερμανούς και στην ύψωση της ελληνικής σημαίας στην Ακρόπολη από τον Γεώργιο Παπανδρέου τον Οκτώβριο του 1944. Για μας η λήξη του πολέμου σηματοδότησε την αρχή των εμφυλίων δεινών και του διχασμού της κοινωνίας, αφού γίναμε το πρώτο πεδίο της ψυχροπολεμικής αντιπαράθεσης. Μιας αντιπαράθεσης, βέβαια, που ηταν περισσότερο στο μυαλό των Ελλήνων κομμουνιστών, που αγνοούσαν τι είχε συμφωνήσει ο Ιωσηφ Στάλιν στη Γιάλτα.
Δυστυχώς η σχολική ιστορια συντηρεί τη διάσταση αυτη ανάμεσα στην Ελλαδα και την Ευρώπη και οι μαθητές μας σπανίως ακούνε ή μαθαίνουν ευρωπαϊκή ιστορια, για να μην πω ότι ελάχιστα γνωρίζουν απο τα πιο σπουδαία γεγονότα της παγκόσμιας.

Ας ελπίσουμε ότι θα υπάρξει στο εγγύς μέλλον κάποια αναμόρφωση των αναλυτικών προγραμμάτων, μήπως και δουμε να κινείται κατι προς τη σωστή κατεύθυνση, της δημιουργίας σκεπτόμενων Ελλήνων της Ευρώπης.

25 χρόνια από την πτώση του τείχους του Βερολίνου

25 χρόνια μετά η πτώση του τείχους του Βερολίνου εξακολουθεί να συγκινεί εκατομμύρια πολίτες σε όλο τον κόσμο και όχι μόνο στη Γερμανία. Επαληθεύθηκαν άραγε οι προσδοκίες αυτής της γενιάς που είδε να τερματίζονται διαχωρισμοί δεκαετιών; Η σύγχρονη Ευρώπη κοιτάζει με δέος μια νέα κατάσταση να διαμορφώνεται, τόσο στο εσωτερικό της όσο και στα σύνορά της. Ο εθνικισμός υποβόσκει ιδιαίτερα στα Βαλκάνια και απειλεί το πολυδιασπασμένο οικοδόμημα που δημιούργησαν οι Μεγάλες Δυνάμεις τη δεκαετία του 90. Η ανεργία, η διεύρυνση του χάσματος μεταξύ φτωχών και πλουσίων, η ανασφάλεια απειλούν τη συνοχή των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Αλλά και στα σύνορά της η Ευρώπη κοιτάζει μάλλον με απελπισία τα συνεχή και αυξανόμενα κύματα λαθρομεταναστών που επιθυμούν να διαβούν την πόρτα της καθώς η κατάσταση στη Μέση Ανατολή συνεχώς επιδεινώνεται. Είναι άραγε η Ευρώπη της ενωμένης Γερμανίας ικανή να ανταπεξέλθει στις προκλήσεις της εποχής ή απλώς περιορίζεται να ακολουθεί τις εξελίξεις περιορισμένη σε ένα δυσκίνητο και αναποτελεσματικό σχήμα;

Ούβε Τιμ, Παραδείγματος χάριν: ο ναζί αδελφός μου

Η ανάγκη να κατανοήσει την ίδια του την ιστορία, την ιστορία της γενιάς του, οδήγησε τον Ούβε Τιμ σ' ένα ταξίδι στο παρελθόν, αφετηρία του οποίου είναι το πεπρωμένο του αδελφού του, που κατατάχθηκε εθελοντικά στα Ες Ες και σκοτώθηκε στην Ουκρανία μόλις στα δεκαεννιά του χρόνια. Μέσα από τις αναμνήσεις και το πένθος των γονιών και της μεγαλύτερης αδελφής του, προσπαθεί να ζωντανέψει τη μορφή του νεκρού αδελφού που τον συνόδευε σε ολόκληρη την παιδική και νεανική του ηλικία, αναζητώντας απαντήσεις που αφορούν και τη δική του ζωή, τις οικογενειακές σχέσεις, αλλά και τις αξίες ενός κόσμου που συντρίφτηκε κάτω από το βάρος του εθνικοσοσιαλισμού.
Ένα μυθιστόρημα γύρω από την ενοχή και τη μνήμη, την προσωπική και τη συλλογική ευθύνη, τους λόγους που έκαναν δυνατή την άνοδο του ναζισμού σε μια Γερμανία και σε μια Ευρώπη που προτιμούσαν να εθελοτυφλούν.

Αντρική ... Ιστορία

Η Maria Pia Ercolini, ιταλίδα γεωγράφος, κατέγραψε όλα τα ονόματα των οδών της Ρώμης. Αποτέλεσμα: μόνο 3,5% των οδωνυμικών φέρουν το όνομα μιας διάσημης γυναίκας. Δεν είναι μόνο στα σχολικά εγχειρίδια ανύπαρκτη η ιστορία των γυναικών. Από τότε ξεκίνησε στο facebook μία καμπάνια με την ονομασία "toponomastica femminile" με στόχο να αναδειχθεί το θέμα και να διορθωθεί. Το ίδιο συμβαίνει και στο Παρίσι όπου σε σύνολο 6365 οδών μόνο 166 έχουν το όνομα γυναίκας, δηλαδή 2,6%.
Στην Ιταλία (με ηγετική φυσιογνωμία τη Luisa Passerini) αλλά και αλλού έχει ήδη γίνει κατανοητό ότι η ιστορία που μαθαίναμε μέχρι τώρα είναι η ιστορία του λευκού άνδρα και έχει γίνει φανερή η ανάγκη για την ανάδειξη και των άλλων πληθυσμιακών ομάδων και της ιστορίας τους, πχ ιστορία των γυναικών ή ιστορία της παιδικής ηλικίας. Πρόκειται για νέους κλάδους της ιστορικής επιστήμης που μελετώνται σε πολλά πανεπιστήμια του κόσμου.

Χριστούγεννα στο Μέτωπο του Α' Παγκοσμίου Πολέμου

Μια μοναδική στην παγκόσμια ιστορία αυθόρμητη συμφιλίωση μεταξύ αντιμαχόμενων στρατιωτικών μονάδων καταγράφηκε τα Χριστούγεννα του 1914, τέσσερις μήνες μετά την έναρξη του Α Παγκοσμίου Πολέμου, στο φοβερό δυτικό μέτωπο. Χιλιάδες Γερμανοί, Βρετανοί και Γάλλοι στρατιώτες άφησαν τα όπλα, βγήκαν από τα χαρακώματα και προχώρησαν σε γιορταστική ανακωχή.
Ηταν μια παράτολμη, σχεδόν απίστευτη μαζική εκδήλωση, που αιφνιδίασε τις στρατιωτικές διοικήσεις των εμπολέμων. Ξεκίνησε αυθόρμητα από ένα σημείο των γαλλοελβετικών συνόρων και απλώθηκε σε ολόκληρη τη γραμμή του μετώπου, μέχρι τις ακτές της Φλάνδρας.
Ο Α Παγκόσμιος Πόλεμος, γνωστός επίσης ως Μεγάλος Πόλεμος, διήρκεσε από τον Αύγουστο του 1914 μέχρι τις 11 Νοεμβρίου 1918. Αυτό το χρονικό διάστημα ήταν ικανό για να χαθούν 9 εκατομμύρια ζωές.
Ο χάρτης της Ευρώπης άλλαξε ριζικά και οδηγήθηκαν σε κατάρρευση τέσσερις αυτοκρατορίες: η Γερμανική, η Ρωσική, η Οθωμανική και η Αυστροουγγαρία.
Αντιμέτωπα βρέθηκαν τα στρατεύματα της Αντάντ (κυρίως Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία ως τις αρχές του 1918, Ηνωμένες Πολιτείες από το 1917) και των Κεντρικών Δυνάμεων (Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Οθωμανική Αυτοκρατορία και Βουλγαρία). Τη νίκη κατέκτησε η συμμαχία της Αντάντ στην οποία είχε προσχωρήσει και η Ελλάδα.
Ο Μεγάλος Πόλεμος ήταν ο σκληρότερος και φονικότερος απ όσους η ανθρωπότητα είχε ζήσει μέχρι τότε. Εκρυβε οδυνηρές εκπλήξεις ακόμα και γι αυτούς που ήταν ατσαλωμένοι στη φρίκη του πολέμου.
Για παράδειγμα, πριν από τη μάχη του Σομ στη βορειοδυτική Γαλλία οι αξιωματικοί βεβαίωναν τους μαχητές των αγγλικών μονάδων πως θα ήταν εξαιρετικά εύκολη η επιχείρηση. Η προέλαση θα έμοιαζε με περίπατο σε πάρκο και δεν θα χρειαζόταν να χρησιμοποιήσουν τα όπλα τους.
Η μάχη ξεκίνησε την 1η Ιουλίου 1916. Μόνο την πρώτη μέρα της σύγκρουσης οι Βρετανοί, που πολεμούσαν υπό τις διαταγές του στρατηγού σερ Ντάγκλας Χέιγκ, είχαν 60.000 νεκρούς.

Κύριο και αποφασιστικό θέατρο των συγκρούσεων αποτέλεσε το δυτικό μέτωπο. Εκεί τέθηκαν αντιμέτωπες οι δυνάμεις της Γερμανίας και της Αυστροουγγαρίας με αυτές της Γαλλίας, της Βρετανίας, του Βελγίου και, αργότερα, των ΗΠΑ.
Οι δύο πλευρές έλπιζαν αρχικά σε μια ταχεία προέλαση. Τελικά το δυτικό μέτωπο χαρακτηρίστηκε από τις μακρές σειρές των οχυρωμάτων και τις εκατοντάδες χιλιάδες νεκρών. Ο πόλεμος κινήσεων, που είχαν σχεδιάσει οι στρατηγοί κλεισμένοι στα ασφαλή γραφεία των επιτελείων τους, μετατράπηκε σε στατικό πόλεμο χαρακωμάτων.

ΕΝΑΣ ΓΕΡΜΑΝΟΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ ΑΝΑΨΕ ΤΟ «ΦΙΤΙΛΙ»
Βγήκαν από τα χαρακώματα, αντάλλαξαν ευχές και δώρα και έπαιξαν όλοι μαζί μπάλα
Το επεισόδιο των Χριστουγέννων του 1914 είναι γνωστό περισσότερο ως θρύλος. Ομως πρόκειται για μια πραγματική ιστορία.
Ξεπέρασαν το ένα εκατομμύριο οι στρατευμένοι της Γερμανίας, της Αυστροουγγαρίας, της Γαλλίας, της Βρετανίας, που παραμέρισαν τις εντολές των στρατηγών. Βγήκαν από τα χαρακώματα, ευχήθηκαν «Καλά Χριστούγεννα», τραγούδησαν την «Αγια Νύχτα», έπαιξαν ποδόσφαιρο και αντάλλαξαν τα υποτυπώδη δώρα που θα μπορούσαν να έχουν επάνω τους, τσιγάρα, λίγο κρυμμένο κονιάκ και κουμπιά από τις χλαίνες τους.

Ηταν η πιο αυθόρμητη ανακωχή της παγκόσμιας ιστορίας.
Ολα ξεκίνησαν πρόχειρα. Κανένας δεν μπορεί να πει με σιγουριά ποιο ήταν το σημείο του μετώπου απ όπου έγινε η αρχή. Γεγονός αποτελεί ότι επεκτάθηκε ταχύτατα, σχεδόν αστραπιαία.
Φαίνεται ότι την πρωτοβουλία πήρε ένας Γερμανός στρατιώτης, που εκτός από τη μητρική του γλώσσα, μιλούσε και αγγλικά. Πρόκειται για τον οπλίτη Μέκελ, όπως αφηγείται σε διασωθείσες επιστολές του ο συστρατιώτης του Κουρτ Τσέμις. Γράφει σχετικά: «Ο στρατιώτης Μέκελ από τον λόχο μου, που για πολλά χρόνια είχε ζήσει στη Βρετανία, φώναξε μιλώντας αγγλικά απευθυνόμενος στο απέναντι εχθρικό χαράκωμα. Γρήγορα άρχισε μια έντονη συζήτηση».
Οι στρατιώτες βγήκαν από τα χαρακώματα. Εσφιξαν τα χέρια και αλληλοευχήθηκαν «Χαρούμενα Χριστούγεννα». Ο καθένας μιλούσε στη γλώσσα του. Ομως εκείνη η ιδιόρρυθμη Βαβέλ δεν χώριζε τους λαούς. Τους ένωνε.
Ηταν παραμονή Χριστουγέννων. Αυτοί οι πρώτοι, η μαγιά της μεγάλης πρωτοβουλίας, συμφώνησαν την επομένη, που ήταν η μεγάλη μέρα της χριστιανοσύνης, να μη χρησιμοποιήσει κανείς το όπλο του. Να μην υπάρξει πυροβολισμός την ώρα που στο σπήλαιο της Βηθλεέμ αντηχεί το «Επί γης ειρήνη εν ανθρώποις ευδοκία».

Ο Κουρτ Τσέμις συνεχίζει την αφήγησή του: «Στο χαράκωμά μας είχαμε τοποθετήσει ήδη γιορταστικά δεντράκια και κεριά. Μετά την πετυχημένη συνάντησή μας με τους Αγγλους, βάλαμε ακόμα περισσότερα στολίδια. Οι Αγγλοι έδειχναν τη χαρά τους για τα φωταγωγημένα χαρακώματά μας. Φώναζαν, σφύριζαν και χειροκροτούσαν. Εγώ, όπως και οι περισσότεροι, όλη τη νύχτα την πέρασα ξάγρυπνος. Μπορεί να έκανε κρύο, αλλά ήταν υπέροχα».
Ο Τσέμις επέζησε του Α Παγκοσμίου Πολέμου. Εχασε τη ζωή του περί τα τέλη του Β Παγκοσμίου Πολέμου, αιχμάλωτος των συμμάχων.
Ηταν μια μικρή ειρήνη, καθώς ο Μεγάλος Πόλεμος μαίνονταν. Ορισμένοι από εκείνους που έχουν ασχοληθεί με το περιστατικό, υποστηρίζουν ότι η επικοινωνία μεταξύ των εμπολέμων διευκολύνθηκε επειδή πολλοί Γερμανοί είχαν εργαστεί προπολεμικά στη Βρετανία, σε πόλεις όπως το Λονδίνο, το Μπράιτον, το Μπλάκπουλ. Δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις που οι οικογένειές τους βρίσκονταν ακόμα στο νησί.
Ανήμερα τα Χριστούγεννα οι Γερμανοί βγήκαν πρώτοι από τα χαρακώματα κι άρχισαν να κατευθύνονται προς το μέρος των Αγγλων, που τους αντέγραψαν αυθόρμητα. Χαιρετήθηκαν και άρχισαν να παίζουν ποδόσφαιρο. Μη φαντάζεστε τίποτε οργανωμένο. Μια αυτοσχέδια πάνινη μπάλα βρέθηκε και περίπου 50 άτομα άρχισαν να αλλάζουν πάσες ή μάλλον να κλωτσούν.
Το ποδόσφαιρο ήταν αναπόσπαστο τμήμα της χριστουγεννιάτικης γιορτής. Τη θέση της μπάλας είχαν πάρει αλλού ένα τενεκεδάκι, αλλού ένας κάλυκας, αλλού κάλτσες δεμένες στρογγυλά.
Γίνεται λόγος και για έναν Βρετανό στρατιώτη, που αξιοποίησε εμπορικά την κατάσταση, όντας επιχειρηματικό πνεύμα.
Ως πολίτης ασκούσε το επάγγελμα του κουρέα. Ετσι, βλέποντας γύρω του τόσα ακούρευτα κεφάλια έστησε στην «ουδέτερη ζώνη» ένα μικρό κομμωτήριο εκ των ενόντων. Αδιαφορούσε για την εθνικότητα του πελάτη του. Απλώς χρέωνε δύο τσιγάρα το κάθε κούρεμα.
Παραφωνία σ' όλο αυτό το τρελό πανηγύρι αποτέλεσαν ένας Βρετανός ταγματάρχης και ένας Αυστριακός δεκανέας.
Ο Βρετανός ταγματάρχης παρατηρούσε τους στρατιώτες λέγοντας ότι «τον Γερμανό δεν πρέπει να τον κάνεις φίλο, αλλά να τον σκοτώνεις». Διέταζε μάταια τους πάντες να επιστρέψουν στις θέσεις μάχης. Το όνομά του δεν έγινε γνωστό.
Ο Αυστριακός δεκανέας τόνιζε πως «τέτοιες συνεννοήσεις θα έπρεπε να απαγορεύονται αυστηρά». Μερικά χρόνια αργότερα ο δεκανέας αυτός θα αποκτούσε τεράστια φήμη. Το όνομά του ήταν Αδόλφος Χίτλερ.
Η ανακωχή των Χριστουγέννων του 1914 απλώθηκε σε όλο το μήκος των 800 χιλιομέτρων του δυτικού μετώπου. Υπολογίζεται ότι αγκάλιασε κάπου ένα εκατομμύριο φαντάρους.
Την ιστορία αυτή αφηγήθηκε στην ταινία "Καλά Χριστούγεννα" ο γάλλος σκηνοθέτης Κριστιάν Καριόν.

Η αρχή του τέλους

Εδώ και μήνες χιλιάδες Ανατολικογερμανοί εγκαταλείπουν την Ανατολική Γερμανία μέσω Πράγας ή Ουγγαρίας. Στις 9 Νοεμβρίου 1989 η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας ανοίγει τα σύνορα με το Δυτικό Βερολίνο. Μετά από 28 χρόνια και αρκετούς νεκρούς το Τείχος του Βερολίνου πέφτει - και μαζί όλα τα γερμανο-γερμανικά σύνορα. Η ευφορία του πλήθους είναι μεγάλη. Το σύνθημα που κυριαρχεί είναι: "Wir sind ein Volk"! (Είμαστε ο ίδιος λαός)

Πρόταση ανάγνωσης: Ferro, Marc (2009), Εξηγώντας την πτώση του τείχους του Βερολίνου και του κομμουνισμού στην εγγονή μου, (μετάφραση - πρόλογος Βάσιας Τσοκόπουλος), Αθήνα: Εκδόσεις Νόβολι

Μία πόλη, δύο κόσμοι, Βερολίνο 1965