Ούτε λεφτά ούτε ιδέες, του Νίκου Ξυδάκη

Δεν πρόκειται για κρίση, αλλά για καταστροφή. Ο φίλος που μου το έλεγε αυτό χθες είναι πολύπειρος δημοσιογράφος, καλλιεργημένος και κοσμοπολίτης, συνήθως πολύ νηφάλιος και συγκρατημένος στις εκφράσεις του. Η κρίση είναι παροδική, τα αποτελέσματά της είναι αναστρέψιμα· η καταστροφή αφήνει πίσω της ερείπια, μη αναστρέψιμα ― συμπλήρωσε. Μου εξήγησε κι άλλα, για τον βαθύ κοινωνικό μετασχηματισμό που προκαλούν η μακρόχρονη ύφεση και ανεργία, για την οριστική πτώση των αδύναμων στρωμάτων κάτω από το όριο αξιοπρεπούς διαβίωσης, για τη δομική φτώχεια και την απελπισία. Δεν μπορούσα να διαφωνήσω. Αλλωστε την ίδια μέρα διαβάζαμε στον τύπο την αγωνιώδη έκκληση δώδεκα επιφανών Ευρωπαίων συγγραφέων· υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη δεν περνά κρίση, αλλά πεθαίνει όπως την ξέραμε, ότι απειλείται η δημοκρατία και ο πολιτισμός της. (Και νωρίτερα, αλλιώς, οι Γιούργκεν Χάμπερμας, Πέτερ Μπόφινγκερ και Γιούλιαν Νίντα- Ρίμελιν)

Από την αρχή της ελληνικής κρίσης διακρίναμε την βαθύτατα πολιτική φύση της, τα ηθικά και πνευματικά αίτια που μας οδήγησαν στο οικονομικό ρήγμα. Αλλωστε δεν είναι μόνο ελληνική, είναι κρίση αξιακή στον πυρήνα των δημοκρατικών κρατών της Δύσης, είναι κρίση της δημοκρατίας και κρίση της πολιτικής, και είναι κρίση ανθρωπολογική, στο μέτρο που οι πολίτες-παραγωγοί εξέπεσαν σε υπερχρεωμένους πελάτες και καταναλωτές, χειραγωγούμενοι και τρομοκρατούμενοι. Στο φόντο πάντα υπέβοσκε η σύγκρουση για την κυριαρχία· η κρίση κατέδειξε τη σύγκρουση και μαζί έδειξε το αποκρουστικό πρόσωπο της ανισότητας: η διαρκώς μεγεθυνόμενη ανισότητα υπονομεύει την ελευθερία και τη δημοκρατία, αλλά και την ιστορική μοίρα της Δύσης.

Η πνευματική παρακμή είναι φανερή και στο ελληνικό παράδειγμα, τόσο ως αίτιο όσο και ως αποτέλεσμα της συντελούμενης καταστροφής. Οι Ελληνες στον εικοστό αιώνα πέρασαν δια πυρός και σιδήρου: αλλεπάλληλοι πόλεμοι, εμφύλιοι, μαζική προσφυγιά και μαζική μετανάστευση, πτωχεύσεις. Εμειναν όρθιοι παρ’ όλ’ αυτά, επειδή ταυτόχρονα σφυρηλατούσαν ταυτότητα, συνείδηση, γλώσσα, τέχνη, πολιτικές στρατηγικές ― με έναν λόγο: πολιτισμό. Λαϊκό και λόγιο, εν παραλλήλω και εν συνθέσει. Η αλληλουχία ταπεινώσεων, θριάμβων και καταστροφών έως το ’22 οδήγησε στη μεγάλη σύνθεση της γενιάς του ’30, η οποία επηρέασε βαθιά τις τέχνες και τα γράμματα στον καιρό της, αλλά κυρίως έδωσε ιδεολογικούς καρπούς στη μεταπολεμική περίοδο, όταν εσίγασαν τα τουφέκια του εμφυλίου. Tότε, μέσα απ’ τις στάχτες εμπεδώθηκε το λαϊκό τραγούδι, το εκ του ρεμπέτικου καταγόμενο, απενοχοποιημένο και ενωτικό, και τότε η υψηλή τέχνη της γενιάς του ’30 μπήκε στα χείλη των μαζών, ενοποιητικά και ανυψωτικά, παρότι εν περιλήψει. Η άνοιξη του ’60 σηματοδότησε την εν τω βάθει αναχώνευση των αισθητικών και ιδεολογικών συνθέσεων που είχαν αρχίσει ήδη απ΄τη δεκαετία του ’20, και απ΄αυτή την πλούσια ύλη εξακολούθησε να τρέφεται ο ελληνισμός έως και σχετικά πρόσφατα.

Εως ότου το ήθος του νεόπλουτου και του σκυλάδικου, αυτό που είχε ξεμυτίσει μές στην χουντική επταετία, ανέλαβε αυτό να ενοποιήσει τα μικροαστικά και εργατικά στρώματα με την ελίτ του πλούτου. Λίγο πριν μάς χτυπήσει η καταστροφή, λαός και κολωνάκια συναγελάζονταν εν κραιπάλη στα ίδια διασκεδαστήρια: ο Ευάγγελος Γιαννόπουλος συγκεφαλαίωσε τον εξισωτισμό της σκυλοπόπ κραδαίνοντας γαρδένιες και κυλότες, οι δε ιδεολογικοί μηχανισμοί είχαν μετεγκατασταθεί στα γκλόσι περιοδικά και κανάλια. Με αυτή την πνευματική και αισθητική σκευή, με αυτή τη βιοθεωρία οικοδομούσαμε vita activa. Και το απόθεμα της γενιάς του ’30, εν τω μεταξύ, το τολμηρό ζεύγμα λαϊκού και μοντέρνου, εντόπιου και διεθνούς, εξανεμίστηκε και θάφτηκε. Η ελληνική ιδιοπροσωπία εξέπεσε σε χυδαία αυταρέσκεια και πνευματική οκνηρία, σε ακηδία και απάθεια, σε βαθύ επαρχιωτισμό και εθελοδουλία. Πολύ πριν την πτώχευση.

Επειδή λεφτά δεν υπάρχουν ούτε θα εμφανιστούν σύντομα και άφθονα. Επειδή η υλική καταστροφή θα πολλαπλασιάζει τη σύγχυση και την αμάθεια, επειδή η παιδεία γίνεται πιο ταξική και από τα χρόνια του ’50, επειδή κανείς εξωχώριος δεν θα μάς σώσει, μόνη ελπίδα είναι ένα σχέδιο πνευματικής ανασυγκρότησης απολύτως συγχρονισμένο με την ανάσχεση της ένδειας. Χρειαζόμαστε ιδέες, ταυτότητα, σκελετό, χρειαζόμαστε σύνδεση με την παράδοση, μια επανερμηνεία που να μπολιάζει το ζοφερό παρόν, επινόηση του μέλλοντος. Χρειαζόμαστε υπερβάσεις. Ας μην είναι Το Σχέδιο ― μεγάλες κουβέντες. Ας είναι σκέψη και πράξη, διαρκείς, αγωνιώσες. Αρετή και τόλμη.

Αναδημοσίευση από http://www.vlemma.gr/

ΤΟ ΒΗΜΑ - Σώπα, δάσκαλε, σώπα… - γνώμες

«Μια μέρα ήταν άνοιξη, χαρά Θεού, τα παράθυρα ήταν ανοιχτά κι έμπαινε η μυρωδιά από μια ανθισμένη μανταρινιά… δεν μπορούσαμε πια ν' ακούμε για οξείες και περισπωμένες. Κι ίσια-ίσια ένα πουλί είχε καθίσει στο πλατάνι της αυλής του σχολείου και κελαηδούσε. Τότε πια ένας μαθητής χλωμός, δε βάσταξε, σήκωσε το δάχτυλο: Σώπα δάσκαλε, φώναξε· σώπα δάσκαλε ν' ακούσουμε το πουλί». Η συγκλονιστική αυτή σκηνή είναι από την «Αναφορά στον Γκρέκο» του Καζαντζάκη, που εφέτος τον τιμούμε για τα 130 χρόνια από τη γέννησή του.

Πόσοι δάσκαλοι όμως και σήμερα είναι προτιμότερο να σιωπούν; Και δεν είναι μόνοι οι δάσκαλοι. Πολιτικοί, ιερωμένοι, εξουσιαστές, διανοούμενοι, δημοσιογράφοι, επιστήμονες, συνδικαλιστές, φίλοι, πολίτες. Πρέπει να είναι «δάσκαλοι της ζωής». Μερικοί όμως από αυτούς μας κουράζουν και μας θυμώνουν με τα ακαταλαβίστικα γερούνδιά τους και τους φανφαρoνικούς υπερσυντέλικούς τους, με τα κακόγουστα λόγια τους και τις οδυνηρές πράξεις τους, με την υποκρισία και το θράσος τους.

Υπάρχουν αδιαμφισβήτητα και οι πραγματικοί δάσκαλοι, οι αφιερωμένοι στο καθήκον τους. Η φωνή τους όμως χάνεται από την ανούσια φλυαρία και τον σκόπιμο θόρυβο των άλλων, των αλαζόνων, των απαίδευτων, που αλαλάζουν. Αυτούς μόνο η παιδική αθωότητα και η ισόποση δύναμη της παιδείας των μεγάλων μπορούν να συμμορφώσουν· και δείχνοντάς τους με το δάχτυλο να τους φωνάξουν να σωπάσουν.

Να πει, λ.χ., στον πολιτικό εκείνο που βλέπει λογιστικά τους ανθρώπους, μισθωτούς και συνταξιούχους, να σιωπά. Δεν θέλουμε ούτε τις «οξείες» παραφωνίες του ούτε τις «περισπωμένες» αδικίες του. Μπορεί να γίνει δίκαιος και αποτελεσματικός; Ως τότε είναι προτιμότερο να σιωπά.

Πάψε και συ, άγριε ή διεφθαρμένε συνδικαλιστή που βρυχάσαι αντί να σκέπτεσαι, προσβάλλοντας και κατεδαφίζοντας τον υγιή συνδικαλισμό. Πάψε και εσύ, αστέρι του τραγουδιού που αντί να τραγουδάς την αλήθεια χώνεσαι μέσα στο ψέμα, φοροδιαφεύγοντας τεχνηέντως· είσαι απογοητευτικός κι εσύ.

Κι εσύ, προβληματισμένε και υπεύθυνε πολίτη, μην ακούς αβασάνιστα ό,τι σου λένε εκείνοι που δεν νοιάζονται για σένα, για τη χώρα σου· και μην τους φοβάσαι, δεν είσαι μόνος, είναι πάρα πολλοί μαζί σου. Ολοι εκείνοι που πασχίζουν να συμμετέχουν στο χτίσιμο του νέου κόσμου που βγαίνει από την κρίση· να 'σαι κι εσύ εκεί, διότι άρχισε να φαίνεται ήδη μια αχνή αχτίδα αισιοδοξίας.

Ακουσε τη συνείδησή σου, αυτήν που σε κάνει υπεύθυνο, εφευρετικό, δημιουργικό, τολμηρό, δυνατό. Ετσι θα πιέσεις και θα πείσεις για να έχουμε άτρωτους θεσμούς, ισχυρό κράτος, ευνοούμενη χώρα, δίκαιη κοινωνία. Μη σιωπάς για όλα τα άθλια που ακούς και βλέπεις. Εσύ ξέρεις το κελάηδημά σου· μην περιμένεις να σ' το μάθει κανένας κακόφωνος δάσκαλος και πες του να κάνει σιωπή.

Ο κ. Σταμάτης Ν. Αλαχιώτης είναι καθηγητής Γενετικής του Πανεπιστημίου Πατρών.          
 

ΤΟ ΒΗΜΑ - Σώπα, δάσκαλε, σώπα… - γνώμες

Είμαστε όλοι ίδιοι, είμαστε όλοι διαφορετικοί

Ένα σχέδιο εργασίας για τον ρατσισμό με αφορμή την Ενότητα 3 της Γλώσσας της Γ΄ Γυμνασίου μπορείτε να δείτε εδώ. Η αφόρμηση δίνεται με το υλικό της πολύ καλής ιστοσελίδας educartoon.gr αλλά και σχετικά video από το youtube.

Γλώσσα και Λογοτεχνία

"Αν διαβάζεις ανοησίες κι αυτές αποτελούν τη μόνη σου πνευματική τροφή, πιθανότατα θα γίνεις κι εσύ ανόητος. Αν όμως θέλεις να αναπτύξεις τη σκέψη σου, τις γνώσεις σου, την ικανότητά σου να επικοινωνείς, χρειάζεσαι το όπλο της γλώσσας, την καλή γνώση της γλώσσας. Κι αυτή τη γνώση, σου την προσφέρει μόνο η καλή λογοτεχνία..."

Μάριο Βάργκας Λιόσα,

από το βιβλίο του Ανταίου Χρυσοστομίδη, Οι κεραίες της εποχής μου, εκδόσεις Καστανιώτη

Χαρούμενα Χριστούγεννα!

Η επιστροφή των ανθρωπιστικών σπουδών

Το γαλλόφωνο περιοδικό, L' actualite, του Quebec στον Καναδά, κυκλοφόρησε ένα τεύχος αφιέρωμα στα επαγγέλματα του μέλλοντος με τίτλο: Πώς ένα πτυχίο ιστορίας μπορεί να σας οδηγήσει στα βιντεοπαιχνίδια. Στο κύριο άρθρο του αφιερώματος αναφέρεται ότι όλο και περισσότεροι καταξιωμένοι επαγγελματίες στο χώρο των επιχειρήσεων δεν έχουν τις τυπικές οικονομικές σπουδές, αλλά πτυχία ανθρωπιστικών σπουδών, καθώς οι απόφοιτοι αυτών των σχολών έχουν συχνά μια οπτική πιο κριτική ως προς τη λειτουργία μιας εταιρείας, οπτική που είναι αναγκαία στο σύνθετο και συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο μας. Όλο και περισσότερες επιχειρήσεις συνειδητοποιούν αυτό το γεγονός. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η Google ανακοίνωσε το 2011 ότι το μεγαλύτερο μέρος από τα 6000 άτομα που υπολόγίζε να προσλάβει τον επόμενο χρόνο θα είχε πτυχίο στις τέχνες ή στις ανθρωπιστικές επιστήμες. Στη Γαλλία δρομολογούνται διάφορα προγράμματα με στόχο τη διείσδυση των "φιλολόγων" στην αγορά εργασίας προκειμένου να ενισχύσουν τη διαφορετικότητα ανάμεσα στο προσωπικό που πολύ συχνά προέρχεται από αυστηρά οικονομικές σχολές.
http://www.lactualite.com/societe/de-lavenir-pour-les-sciences-molles

Ούβε Τιμ, Παραδείγματος χάριν: ο ναζί αδελφός μου

Η ανάγκη να κατανοήσει την ίδια του την ιστορία, την ιστορία της γενιάς του, οδήγησε τον Ούβε Τιμ σ' ένα ταξίδι στο παρελθόν, αφετηρία του οποίου είναι το πεπρωμένο του αδελφού του, που κατατάχθηκε εθελοντικά στα Ες Ες και σκοτώθηκε στην Ουκρανία μόλις στα δεκαεννιά του χρόνια. Μέσα από τις αναμνήσεις και το πένθος των γονιών και της μεγαλύτερης αδελφής του, προσπαθεί να ζωντανέψει τη μορφή του νεκρού αδελφού που τον συνόδευε σε ολόκληρη την παιδική και νεανική του ηλικία, αναζητώντας απαντήσεις που αφορούν και τη δική του ζωή, τις οικογενειακές σχέσεις, αλλά και τις αξίες ενός κόσμου που συντρίφτηκε κάτω από το βάρος του εθνικοσοσιαλισμού.
Ένα μυθιστόρημα γύρω από την ενοχή και τη μνήμη, την προσωπική και τη συλλογική ευθύνη, τους λόγους που έκαναν δυνατή την άνοδο του ναζισμού σε μια Γερμανία και σε μια Ευρώπη που προτιμούσαν να εθελοτυφλούν.